Anadolu kırsalında yaşayan Alevilerin önemli bir bölümü kutsal aileler (ocaklar) tarafından örgütlenmişlerdir. Bu örgütlenmenin belirleyici özelliği ruhani makamlar ve talip bağlarının kalıtsal olmasıdır. Bu aileler kendilerini Hz. Ali ve Hz. Fatma soyundan olan imamlardan birisine bağladıklarından seyit olduklarını da iddia ederler. Bir bölümünün ellerinde bunu destekleyen, farklı zamanlarda ve farklı mecralardan alınmış şecereler de vardır. Alevi tarihyazımında onların geçmişleri hakkında değişik açıklamalar yapılmıştır: kimilerine göre bu aileler Orta Asya kökenli şaman geleneğini sürdürmekteydiler; diğerleri onları Hacı Bektaş-ı Veli ile başlayan örgütlenmenin devamı olarak değerlendirmişlerdir; bir başka grup ise bu aileleri Safevilerin müdahalesi sonucu ortaya çıkan ve zamanla bağımsızlaşan aileler olarak görmüştür. Son yıllarda Ağuçan ocağına ait ortaya çıkan bilgiler, bu iddiaları yeniden gözden geçirmemiz için ilginç malzeme sunmaktadır.
Her şeyden önce, Alevi ocakları içerisinde şimdiye kadar tespit edilmiş en eski şecereler Ağuçanlara aittir. Bunlardan ilki 1150, diğeri ise 1158 tarihlidir (Akın, 2014; Rençber ve Acat, 2013). İlk belgenin analizini yapan Bülent Akın’ın (2014: 24) ifade ettiği gibi, söz konusu olan ‘‘devlet arşivlerinde bile rastlanamayacak kadar eski tarihli bir belgenin şahsi arşivde muhafaza edilmiş olmasıdır’’. Bu tarihi belgeler ocakların geçmişi hakkında yukarıda sıralanan iddiaları sorgulamak için de birer veri olarak değerlendirilebilir. Her iki belgenin de 12. yüzyılın ikinci yarısına uzanması, hem Hacı Bektaş-ı Veli esas alınarak öne sürülen iddiaları hem de Safevi menşeli açıklamaları geride bırakan bir zaman dilimini kapsar. Elbette bu belgeler Bektaşiliğin ve Safeviliğin Alevi tarihi içindeki önemini azaltmaz, fakat Alevi ocaklarının geçmişini onlarla başlatan tezleri sorgulamamıza yardımcı olur. Burada akla ilk gelen sorular şunlardır: Hacı Bektaş-ı Veli’nin isminin yaşatılmasına neden olan onunla özdeşleşmiş ve sonradan gelişecek Bektaşi tarikatıydı, Safeviler için ise bu Kızılbaş hareketi olarak verilebilir. Öyleyse, Ağuçan ocağını onca asır ayakta tutan nedir ve Ağuçan’ın mirası Bektaşilik ve Safevilik geleneğinden daha eski olmasına rağmen neden onlar gibi öne çıkamamıştır?
Bir belge türü olarak şecereler, ocakların seyitlik statüsünü kazanmak için çabalarını tarihlendirmede ve bunu hangi merkezler üzerinden edindikleri hakkında önemli bilgiler içerebilirler. Ayrıca şecerelerde geçen birtakım isimler de onların dahil oldukları tarikat silsileleri hakkında veriler sunabilir. Bu bağlamda Ağuçanların ellerindeki şecerelerin neredeyse hepsinin Irak’ta bulunan Şii merkezlerinden alınmış olması ve bunların büyük çoğunluğunda Ebu’l-Vefa’ya gönderme yapılıyor olması dikkat çekicidir. Vefailiğin erken dönem şecerelerde isminin anılması, yalnızca Alevilere ait belgelerde karşılaştığımız bir olgu değildir. Yine de Ayfer Karakaya-Stump’ın (2015) Alevi ocaklarının, özellikle Doğu bölgelerinde faal olanların, şecereleri hakkında yaptığı çalışmada Ebu’l-Vefa adını sabit bir referans olarak tespit etmiş olması hafife alınamaz. Vefailiğin bu bölgelerde bir tarikat örgütlenmesi özelliği taşıyıp taşımadığı konusunda bilgilerimiz yetersiz olsa da Karakaya-Stump, Vefailiğin 16 ve 17. yüzyıllardan itibaren yerini Safeviler ve Bektaşilere bıraktığını öne sürmüştür. Sanırım burada gözden kaçan önemli bir husus vardır. Alevi ocak örgütlenmesini şecereler üzerinden yazmak, bu tarihi oldukça dar bir alana hapsetmek anlamına gelir; çünkü şecereler bu örgütlenmelerin iç yapıları ve dinamikleri hakkında hiçbir şey söylemezler. Oysa Alevi ocak örgütlenmesini ilginç yapan onun resmi yanı değildir; baskılara ve zorluklara rağmen yarattığı örgütlülükle kendisini kuşaktan kuşağa günümüze kadar aktarabilmiş olmasıdır.
Bu çerçeveden baktığımızda Ağuçanların tarihsel konumlarını da daha iyi tespit edebiliriz. Ağuçan tarihsel olarak – en azından 16. yüzyıldan itibaren- Dersim’le özdeşleşen bir örgütlenmenin merkezinde konumlanmış bir ocaktı. Bu örgütlenme içerisinde önemleri doğrudan pirlik yaptıkları aşiretlerden çok, ocaklar arası ağların içerisinde bir çeşit eşitler arasında birinci (primus inter pares) rolü üstlenmelerinden kaynaklanmaktaydı. Doğu bölgelerindeki tüm Alevi Kürt aşiretlerin ve az sayıda Türkmen Alevinin bağlı oldukları ocakların silsileleri farklı halkalar üzerinden Ağuçanlara uzanmaktadır. Bu silsileler ikrar olarak adlandırılan kalıtsal bağlılığı esas almaktadır, fakat bağlılıkların ne zaman başladığına dair elimizde kaynaklar yoktur. Bildiğimiz şudur ki kutsal bir söz olarak verilmiş ikrar oldukça güçlü ve iptal edilmesi kolay olmayan bir bağı ifade etmekteydi. Bu bir yandan ataların başlattığı bir dini ilişkiyi anlamlandırırken, diğer yandan her yıl pir ile talibi arasında gerçekleşen bir buluşmanın da ifadesi olarak yaşatılırdı. Doğal olarak aşiretler ile ocakların birbirleriyle kurdukları bağlar, kolay kolay vazgeçmedikleri ve olağanüstü anlatılarla çevrelenmiş bir yapı üzerine kuruluydu.
Ağuçanların merkezinde olduğu bu yapı, bildiğimiz kadarıyla, kendine özgü dinamikleri üzerinde şekillenmiştir. En azından 16. yüzyıldan itibaren, birçok olumsuz koşula rağmen, bu ocakların kendi aralarında ve talipleri olan aşiretler ile kurdukları bütünlük yaşatılmış ve bugüne kadar gelmiştir. Biraz daha yakından tanıma imkanımız olan bu dinamikler, ocakların büyük değişimler ve çalkantılar karşısında farklı yöntemlere başvurarak kendilerini nasıl yeniden örgütleyebildiklerini göstermektedir. Bu, geleneksel tarikat modellerinden oldukça farklıdır. Ağuçan örneğinde, ana halkaların birbirleriyle eşitlik temelli bağlarının yanı sıra, her halka etrafında farklı alt-oluşumları ve karmaşaları entegre edebilen bir örgütleme modeliyle tanışmaktayız; burada yayılma ve değişimi merkez aileler değil, talip aşiretlere en yakın konumda olan dini temsilcinin uyum kabiliyeti belirlemektedir. Bu sayede kalıtsal bir örgütlenmenin bir yandan değişimi nasıl karşıladığını, diğer yandan ana halkaları temsil eden ailelerin makamlarını kuşaklar ötesi nasıl sürdürdüklerini öğrenmekteyiz. Sistemin yatay hali, dışarıdan tespit edilmesini zorlaştırdığı için, bunun nasıl bir koruma işlevi gördüğünü Ağuçan örneğinde tespit edebilmekteyiz.
Bu bağlamda önemli bir husus, Ağuçanların ve onlara bağlı ocakların Osmanlı devletine ve onun sunduğu olanaklara mesafeli duran konumlarıdır. Bildiğimiz kadarıyla, Dersimli ocakların etkili olduğu bölgelerde devletle ilişkilerini gösteren vakıf, zaviye veya tekke türünden aracı kurumlar -en azından 20. yüzyılın sonlarına kadar- yoktur. Kırsal bölgelerde, aşiret taliplerinin sahiplenmesi ve direnciyle ayakta durmuş bu örgütlenme hakkında de doğal olarak Osmanlı dönemi boyunca herhangi resmi bir kayda rastlama ihtimali azdır. Onların belgelerinde Osmanlı kurumları yerine Şii merkezlerin öne çıkması da muhtemelen Osmanlı idaresi tarafından fazlasıyla ‘aykırı’ bulunmuş olmalarıyla alakalı olabilir. Bu tespit, Dersimli ocakların dünyevi otorite ile tamamen mesafeli oldukları anlamına gelmemelidir. Ağuçanların en eski merkezlerinin 16. yüzyıldan itibaren Dersim olması, onlar ile Çemişgezek Beyliği arasında bir ilişkiye işaret edebilir. Bu beyliğin Alevi inancıyla bağları bilinmekteydi. Dolayısıyla Çemişgezek Beyliği hüküm sürdüğü topraklarda ocaklar için korumacı bir işlev görmüş olabilir. Yanı sıra 16. ve 17 yüzyılda Çemişgezek Beyliği’nde tespit edilen aşiretlerin Ağuçan ocağıyla pirlik veya mürşitlik düzeyinde bağlarının olması da bunu destekler niteliktedir. Bu ocaklar merkezi otorite ile ilişkileri olmasa da yerelde otorite sahipleri olan beylikler ve aşiretler ile ilişki halindeydiler ve bu da onlara muhtemelen merkezi otorite karşısında gerekli korumayı sağlıyordu.
Aslında Ağuçan örneği Alevi örgütlenmesi içerisinde Bektaşi geleneğini temsil eden Çelebiler dışında ikinci bir yapılanmanın varlığını da bize gösterir. Aleviliğin gelişimi açısından önemli yer edinen bu iki yapı arasında önemli farklılıklar vardır. Birincisi, Çelebiler resmi olarak tanınan ve desteklenen bir tarikatın temsilcisiydiler; Ağuçanlar için böyle bir durum söz konusu değildi. İkincisi, Çelebiler hiyerarşik (dikey) bir organizasyonun tepesinde durmaktaydılar; Ağuçanlar ise resmi olmayan kalıtsal ve yatay bağların merkezinde konumlanmışlardı. Çelebiler ilişkide oldukları Alevi ocaklarını icazetname vererek kendilerine bağlamışlardı; Ağuçanların ocaklarla bağları yalnızca sözle verilmiş ikrara dayanmaktaydı. Çelebiler Yesevi geleneğinin devamcıları olarak kendilerini görmekteydiler; Ağuçanlar ise Ebu’l-Vefa’yı sahipleniyorlardı. Çelebiler sembolik olarak kendilerini serçeşme olarak niteliyorlardı; Ağuçanlar konumlarını serçem (‘ırmağın başı’) olarak tarif ediyorlardı. Serçeşme insan eliyle yapılmış bir yapıyı ifade ederken, serçem doğal halde gelişen bir örgütlülüğü temsil etmekteydi. Son olarak Çelebiler, Ağuçanların aksine, başından itibaren dünyevi otoritenin onayı ve yönlendirmesine açık oldular; bu onların güç kazanması ve yayılmasını sağlarken, aynı zamanda onları otoritenin kararlarına bağımlı kıldı. Tarihlerinde iki kez (1826 ve 1925) resmi kararla tarikatlarının kapılarını kapatmak zorunda kaldılar. İlkinde bir zaman sonra idarenin göz yummasıyla yeniden toparlanma şansını yakaladılar; ikinci kez ise bu şans bir daha onlara verilmedi. Ağuçanlar ise tüm 19. yüzyıl boyunca yayılmalarına devam ettiler ve 1921-1938 yılları arası maruz bırakıldıkları bütün şiddete rağmen halen örgütlenmelerini sürdürmekteler. Buna rağmen, Ağuçanların yeni dönem Alevi tarihyazımında yeterince dikkatleri çekmemiş olması, bu tarihyazımının Bektaşilik -ve Safevilik- perspektifinden kurtulamamasından kaynaklanmaktadır. Bu bakış açıları gerçek aktörleri gölgelemekle kalmamış, ocakların kendi tarihlerini yazmalarında da yanıltıcı yönelmelere neden olmuştur. Ocak tarihçileri de kendilerini bugüne taşıyan atalarından kalma gelenek ve bağları esas almak yerine, tarihyazımını, meşruluk edinme aracı olarak görmüş ve buna resmi sınırlar içinde içerik kazandırma eğilimine girmişlerdir.
Aleviliğin gerçek aktörleri büyük çapta kırsal bölgelerdeki aşiretler ve ocaklar olmuştur. Bu iki grup arasındaki bağları ve dinamikleri ve onların Osmanlı dönemi boyunca içinde bulundukları değişken şartları tanımadan, bu inanç grubunun kendisini nasıl bugünlere taşıdığını anlamamız mümkün değildir. Ağuçanların temsil ettiği kalıtsal ve ‘aykırı’ gelenek dokuz asırlık bir tarihi geride bırakmıştır. Bu dokuz asrın uzun dönemlerinin baskılarla geçirildiği de hesaba katılırsa, bu olağanüstü bir başarıdır. Elbette bu uzun dönemi yazabilmek için, çok daha fazla derleme, araştırma ve tartışma gerekmektedir. Özellikle alan araştırmalarıyla toplanacak verilerin bu bağlamda çok kıymetli olduğu unutulmamalıdır. Nasıl ki Ağuçanların kendi çabalarıyla korudukları belgeleri bizi dokuz asır öncesine götürüyorsa, onları ve diğer ocakları kendi anlatılarıyla yakından tanımak bize bu dokuz yüzyılı anlamamız için de ipuçları verecektir.
Herhalde Ağuçanlar hakkında ifade edilebilecek en önemli eksiklik de budur. Son yıllarda Alevi ocaklarına mensup kişilerin kendi ailelerinin miraslarını anlattıkları çalışmaların sayısı giderek artmaktadır. Bu sayede Baba Mansur, Kureşan, Derviş Cemal, Dede Garkın ve daha küçük nüfuslu Derviş Gewr, Sarı Saltık ve Şeyh İbrahim gibi ocaklar hakkında bilgilerimiz derinleşmektedir. Ağuçanlar, bu gelenek içerisindeki önemli konumlarına rağmen, yazım alanında en geriden gelen ocaklardandır. Onların iç yapıları hakkında şimdiye kadar yapılmış tek sistemli çalışma Sabır Güler’ e (2018) ait bir makaleyle sınırlıdır. Çok daha fazlasına ihtiyaç olduğunu söylememe gerek bile yok; çünkü bu sayede yalnızca tarihi bir ocağı tanıma şansımız olmayacak, aynı zamanda farklı dinsel ağlar üzerine kurulmuş ve belki de Orta Doğu’da, kendi doğrularıyla varolmuş farklı bir inanç geleneğini anlatabilme şansını da yakalayacağız.
Kaynaklar
Akın, Bülent (2014). “Alevi Ocakları İle İlgili Tespit Edilebilen en Eski Tarihli Belge: Ağuiçen Ocağı Şeceresi’’, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 70 (Temmuz), ss. 15-38.
Güler, Sabır (2018), “A Historical Ocak in the Dersim Alevi Tradition: Ağuçan”, Ocak und Dedelik: Institutions in Alevism), (der.) Robert Langer, Hüseyin Ağuiçenoğlu, Janina Karolewski ve Raoul Motika, Frankfurt a. Mainz: Peter Lang, ss. 111-131.
Karakaya-Stump, Ayfer (2015). Vefailik, Bektaşilik, Kızılbaşlık. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Rençber, Fevzi ve Acat, Yaşar (2013). ‘‘Anadolu Aleviliğinde Şecere Geleneği: Bir Ağuiçen Ocağı Şecere Örneği’’, Alevilik Araştırmaları Dergisi, Sayı 6 (Aralık), ss. 175-200.
