Alevi Ocakları ve Örgütlenmeleri

Alevi inancının örgütsel yapısının temel direklerini kutsal aileler oluştururlar. Bu aileler kökenlerini, Peygamber'in kızı Fatma ve amcasının oğlu Ali soyundan gelen ve İslam dünyasında 'Ehl-i Beyt' olarak bilinen İmamlar'dan birisine bağlarlar. Türkiye'de onlar, 'Evlad-ı Resul', 'Seyid-i Saadet' veya 'seyit' gibi ünvanlarla tanınır. Bu soydan gelenlerin Aleviler içerisinde örgütsel yapısı ise 'Ocak' olarak adlandırılır. Alevilik ve Aleviler açısından son derece önemli olan bu oluşum, maalesef şimdiye kadar araştırmacıların ilgisini hakkettiği düzeyde çekmemiştir. Alevi Ocakları hakkında çalışmalar son derece az ve varolanların önemli bir bölümü de genel tanımlamaların ötesine geçememektedir. 

    Elinizdeki çalışma bu eksikliği gidermeye yönelik bir girişimdir. Burada Dersim ve çevresinde odaklanmış ocaklar ilgi odağımız olmuştur. Dersim, Anadolu Alevileri'nde seyit aileleri yoğunluğu açısından öne çıkan bölgelerden birisidir. Son yıllar bu bölge ocaklarına yönelik ilgi ve araştırmalar artmaktadır. Bu çalışmada, bu yönde artan ilginin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. 

    Kitapta, giriş makalesi dışındaki makalelerden her biri bir ocağa ayrılmıştır. İşlenilen her ocağın efsaneleri, yaşadığı alanlar, altkollar ve iç örgütlenmeleri hakkında temel bilgilere yer verilmeye çalışılmıştır. Her ocak, o ocakla yakından bağı olan veya uzun süredir konuyla meşgul olmuş kişiler tarafından yazılmıştır. Amacımız, bölgede varolan bütün ocakları tanıtmaktı. Bunu gerçekleştirememezin tek sebebi, kimi ocaklar hakkında yazabilecek kişilere ulaşamamızdandır. Umarız bu çalışma eksik kalan bölümler konusunda başka arşatırmacıları teşvik edecektir. 

    Her ne kadar Alevi Ocakları hakkında sistematik çalışmalar yok denecek kadar az olsa da, bu durum, ocaklar hakkında yoğun tartışmaların yapılmadığı anlamına gelmiyor. Bu tartışmaların içeriği hakkında okur, değişik makalelerde detaylı bilgiler bulabilecektir. Yine de, bu çalışmayı hazırlarken arka planda bizi meşgul eden ve sürdürülen tartışmalarla da alakalı bir takım sorulara burada kısaca değinmek istiyoruz. 

    İlk olarak şunu vurgulamakta fayda var: meşgul olduğumuz ocak sistemi, örgütsel yanıyla benzersiz bir konuma sahip. Her ne kadar bu sistemin tarihsel geçmişini, hangi şartlar altında başlatıldığını bilmesek de, bu oluşumun, karşılaştığı sorunların üstesinden gelerek kendisini yeniden örgütleme gücünü göstermiş ve zaman içerisinde son şeklini almış olduğu açıktır. Bu sonuç, ocak örgütlenmesi hakkında iki yönlü düşünmemizi mecburi kılıyor.
     

    Birincisi, onun durağan, statik veya değişmez gibi kavramlarla tanımlıyacağımız yapısıyla ilgilidir. Kutsal bir tarih algısı, keramet efsaneleri, kalıtsal ruhani bağlar, kalıtsal bir pir-talip örgütlenmesi bu kategoride ilk etapta sıralayacağımız en önemli özelliklerinden. Bu bağlamda ocak ailelerinin şecerelere olan ilgileri ve şecereler üzerinden yaptıkları tartışmalar, bu değişmeyen algının en önemli dayanaklarından. 

    İkinci olarak, bu örgütlenme, dinamik, değişken ve günlük yaşamın bilfiil içinde şekillenmiştir. Konumuza dahil olan ocaklar, bir merkez etrafında şekillenen dergah tipi örgütlenmelere benzemezler. Seyitler, kendilerine bağlı talipleriyle aynı mekanı paylaşmış, onlarla yaşamış ve onlarla göç etmiş bir yapıya sahiptiler. Talipleri ile olan doğrudan bağlar, ocak ailelerini bir o kadar da dünyevi yapmıştır. Talip aşiretlerle büyüyen, çoğalan ve dağılım gösteren ocak aileleri, bu sayede maddi hayatın değişimleri karşısında çok daha direngen ve esnek bir konum kazanmışlar. Bu durum, onları, kendi içlerinde farklı modeller geliştirmelerine neden olduğu gibi, yüksek rekabetin yaşandığı aşiret ortamında bir denge unsuru olma konumuna da getirmiş. 

    Bu bağlamda, ocak ailelerinin devlet kurumlarıyla ilişkileri de irdelenmesi gereken konu başlıklarından birisidir. Merkezi iktidarlarla sık sık sorun yaşayan aşiret varlığına bağımlılığı ve bir inanç olarak Aleviliğin resmi alan dışında hayat bulmuş olması, ocak örgütlenmesi ile merkezi yönetim arası ilişkilerin de aynı mesafe ve gerilim üzerine kurulduğu varsayımını kabullenmemize yol açmaktadır. Fakat ocak kurucuları hakkında anlatılan keramet hikayelerinde Sultanların huzurunda gösterdikleri mucizeler ve bu sayede aldıkları resmi belgeler, burada da farklı ihtimallere kapı aralamamız gerektiğine işaret etmektedir. Değişmez dünyanın sembolleri olan şecereler, bir de bu ilişkiler ağı bağlamında değerlendirilmelidir. 

    Ocaklar hakkında şimdiye kadar yapılan yayınlar, daha çok konunun ilk özelliğiyle, kutsal ve değişmez olarak algılanan yanını kapsamaktadır. Çalışmaların büyük bölümü efsaneler, mitler ve ocak kurucularının seyitlikleri üzerinde durmaktadır. Bu tartışmaların özellikle ocak üyeleri tarafından yürütülen bölümü, tarihsel dayanakları olmayan ve çoğu zaman kutsal olan ile dünyevi olanın içiçe geçtiği bir bakış açısıyla yapılmaktadır. 

    Bu bağlamda son yarım yüzyılda bu doğrultuda öne sürülen iddiaların vazgeçilmez konularından birisi, Hacı Bektaşi Veli etrafında şekillenmektedir. Ocakların kendi kurucularını, Bektaşi Dergahı çevresinde veya Bektaşi tarihinde anılan isimlerle eşleştirme çabaları izlemeye değer. Bu yönde hiçbir tarihsel dayanağı olmadan öne sürülen iddialar, ocakların kendileri için resmi bir alan yaratma çabalarıyla açıklanabilir. Efsaneleri yeniden yazma ve yorumlama çabaları ise, aynı zamanda bu yapılanmanın düşünsel yanının ne kadar esnek olabileceğini de gösteriyor. 

    Hacı Bektaş çevresinde yaratılmak istenen bu kurguların aksine yeni bulgular, farklı bir yapının varlığını öne çıkartmaktadır. Ocakların geçmişinde artarak tespit edilen Ebu'l Vefa ve onun adıyla anılan Vefailik örgütlenmesinin, Aleviliğin, Bektaşilik öncesi bir tarihinin olduğunu destekler nitelikte. Yine ocak örgütlenmesinin halkaları hakkında bilgilerimizde, bu örgütlenmenin Bektaşi dergahından bağımsız özellikleri olduğunu gösteriyor. Yeni veriler, Aleviliğin örgütsel tarihinin daha geniş bir perspektifle yazılması gerektiğini zorunlu kılıyor. 

    Buraya kadar kısaca işlenilen başlıklar kitap boyunca değişik makalelerde yeniden karşımıza çıkacak. Bu çalışma yalnızca ocaklar hakkında somut bilgiler içermiyor, aynı zamanda konu çevresinde dönen tartışmaları ve farklı yaklaşımları da bütünüyle yansıtmaktadır. Bu birleşim, varolan durumun fotoğrafını sunduğu kadar, gelecek açısından ne tür çalışmalara ihtiyaç duyulduğu konusunda da aydınlatıcı olacaktır. 

    Böylesi bir çalışma, ancak ortak bir girişim ile mümkün olabildi. Bu bağlamda kitaba yazılarıyla katılan yazarlarımızın kendileri de, bu ortak çabaya ayrı bir anlam katmışlardır. Umarız bu kitap, Alevileri oluşturan tüm altgruplarda bu yönde araştırmaların artmasına vesile olacaktır. Ancak bu sayede ocak örgütlenmesinin farklı boyutlarını anlama şansımız olacak ve gerçekci bir Alevi tarihi yazmaya biraz daha yakınlaşacağız. 

Erdal Gezik – Mesut Özcan
 

Kitapta yer alan makaleler:

 
- Rayberler, Pirler ve Murşidler: Alevi Ocak Örgütlenmesine Dair Saptamalar ve Sorular 
Erdal Gezik
 

- Dersim Aleviliği Geleneğinde Bir Tarihsel Ocak: Ağuçan
Sabır Güler
 

- Bamasur (Bawa Mansur) Ocağı
Seyfi Muxundi
 

- Celal Abbas Ocağı
Doğan Munzuroğlu
 

- Cemal Abdal Ocağı (Ocaxê Cemal Avdel)
Erdoğan Yalgın
 

- Derviş Cemal Ocağı
Hasan Hayri Şanlı
 

- Dewreş Gewr Ocağı / Aşireti (Dersim’in Dervişlik Geleneğinde Bir Direniş Öyküsü)
Dilşa Deniz
 

- Kuresu Ocağı
Hüseyin Çakmak
 

- Tunceli-Dersim’de Sarı Saltık Kültü ve Ocağı
Yalçın Çakmak
 

- Sinemilli Aşireti ve Ocağı
Mehmet Bayrak
 

- Şıx Dilo Belincan (Aşirê Pilvankan u Ocaxê Şıx Delil-i Berxêcan)
Erdoğan Yalgın

 

 

Halil Dalkılıç'ın kitap hakkında değerlendirmesine buradan ulaşabilirsiniz. 

Read More

Alevi Kürtler

Alevi Kürt kimliği üzerine yaptığı kapsamlı araştırmada Erdal Gezik, konuya çok geniş bir bakış açısıyla yaklaşıyor: Etnik ve dinsel tanımlamanın sorunlarını, dilsel ayrışmanın boyutlarını, Alevi-Sünni ilişkilerini, Şeyh Sait İsyanı ve Dersim 38 olaylarının kolektif hafızada yarattığı yarılmaları kültürel ve tarihsel boyutlarıyla ele alıyor. Gezik’in işlediği aşiret olgusunun önemi, çoklukla göz ardı edilen Dersimli Seyitlerin etkileri, Ankara’nın yürüttüğü siyasetin Alevi Kürt kimliğinin şekillenişinde oynadığı rol gibi konular, hem yeni sorular ve bakış açıları geliştiriyor hem de geçmişle günümüz arasında var olan sarsılmaz ilişkinin arka planına ışık tutuyor. 


 

“Erdal Gezik’in çalışmaları, okuyucuları özel olarak Kürt Aleviler, genel olarak da Alevilik konusunda, yaygın şablonlardan uzak, yeni tarihsel ve sosyolojik yaklaşımlara davet ediyor. Gezik’in sakin bir üslupla geliştirdiği teorik ve eleştirel çerçeve, aynı zamanda Türkiye’de kimlik tartışmalarına da yeni bir boyut kazandırıyor. Gezik’in hem yazılı kaynakları hem de sözlü tarihin genellikle dikkate alınmayan kaynaklarını büyük ustalıkla kullandığını ve bunlardan yola çıkarak Alevilikle ilgili şimdiye kadar değişmez gerçekler olarak kabul edilen birçok postulatı sorguladığını da eklemek gerekli.”
Hamit Bozarslan

“Erdal Gezik’in okunmaya değer bu kitabı, Kürt Alevilerinin tarihine yöntem ve içerik olarak önemli bir katkıdır. Kitap, Bektaşilik ve batı Aleviliği üzerinden yapılan araştırmaların neticelerinin Alevilik için genel olarak geçerli olmadığına açıklık getiriyor. Anadolu Aleviliğinin anlaşılması için Dersim’in önemine vurgu yapıyor.”
Hans-Lukas Kieser

Kitaptan bir bölüm okumak için tıklayın.

Çağan Varol'un kitaba dair bir değerlendirmesi ve röportaji için:  Alevilerin Sesi Dergisi.

Kitabı İletişim Yayınları sayfasından temin edebilirsiniz.

Kitabın ilk baskısı 2000 yılında Kalan Yayınları tarafından yapılmıştı:

Read More

RAA HAQİ – RİYA HAQİ (Dersim Aleviliği İnanç Terimleri sözlüğü)

Birden fazla neden bizi Dersim ve yakın çevresindeki illerde hakim Alevi inancını –bölgesel ifade şekliyle Raa/Riya Haqi- yansıtan bir kavramlar sözlüğü yapmaya yöneltti. Bunlardan ilki, varolan sözlüklerin ve inanç ansiklopedilerinde bölgedeki inanç yapısı içinde kullanılan birçok terimin eksikliği, ya da içerdiği yerde de terimlerin bölgesel anlamları yeterli derecede yansıtılmamasıydı. Sıkça başvurduğumuz bu türden genel kaynaklardaki bu eksiklik, bu çalışmanın en önemli nedenidir. İkinci olarak, bölgenin inanç dünyasını yansıtan kavramların derlenmemiş, yeterince izah edilmemiş ve konuyla ilgilenen araştırmacılara sunulmamış olmasını fark etmemiz oldu. Bu eksikliği gidermek ve Alevilik ile ilgili çalışan araştırmacıların başvurabilecekleri bir kaynak oluşturma çabasını taşıdık. Belki bu sözlükle birlikte, bölge Aleviliği hakkında yapılan tartışmalarda kavramların kullanımında yaşanılan dağınıklık ve kargaşının bir nebze önüne de geçebiliriz. Bunun da bölge hakkında yapılacak araştırmalara ilk elden bir katkı sunacağı inancını taşımaktayız.

    ‘Raa Haqi – Riya Haqi, inanç ve terimler sözlüğü’ olarak adlandırdığımız bu çalışmanın taşıdığı ‘Raa Haqi / Riya Haqi’ nitelendirmesi üzerine kısa bir açıklama yapmamız gerekiyor. Dersim merkezli Doğu Anadolu Alevileri (Erzincan, Sivas, Malatya, Maraş, Adıyaman, Elazığ, Erzurum, Bingöl), yakın bir zamana kadar kendilerini ‘Alevi’ yerine, dilleri Kırmancki (Zazaki) ve Kurmanci’de birbirine yakın anlamlar taşıyan ‘Raa Haq-Riya Haqi’ (Hak Yolu), ‘Ewladê Haq’ (Hak Evlatları) veya ‘Ewladê Raye’ (Yol Evlatları) gibi kavramlarla tanımlarlardı. Bu adlar, 20. yüzyılda yaşanılan dil asimilasyonunun sonucunda, hızla kullanımdan kalktı. Yerini ‘Alevi’, ‘Alevi-Bektaşi’ ve ‘Kızılbaş’ adlandırmaları aldı. Bu çalışmamızın amacı bölgedeki orijin inanç yapısını aktarmak olduğu için, başlıkta ‘Raa Haq-Riya Haqi’ terimini öne çıkardık.

    Amacımız kitap boyunca terimleri soyut izahın ötesinde vermek oldu. Onları, mümkün olduğu kadar pratikten örneklerle, yaşandığı hal ve inancın sahiplerinin algıladığı boyutla anlatmaya çalıştık. Her şeyden önce terimlerin sıralanmasında ve izahında inancının taraftarlarının kullandığı Kırmancki ve Kurmanci dilini esas aldık. Çalışmayı böylece yalnızca araştırmacılar için değil, inanç konusunda soruları olan bölge insanı için de anlam taşıyabilecek bir seviyeye ulaştırmayı hedefledik. Sözlük şu andaki haliyle Kırmancki ağırlıklı oldu; Kurmanci konusunda eksikliklerin bir sonraki çalışmalarda giderileceğine inanıyoruz. Kelimeler diziminde de ilk verilen Kırmancki (parantez içinde varsa varyantları), sonra Kurmanci versiyonu oldu. Kelime her ikisinde aynı ise tek olarak verildi.

    Böyle bir sözlüğü yalnız kendi bilgilerimizden yola çıkarak hazırlamamız mümkün değildi. Bölgede birçok kişinin yaptığı derlemeler bizim başlıca kaynağımız oldu. Yanısıra işlenilen kavramlar için başka araştırmacıların çalışmalarına başvuruldu. Önemli bulduklarımızı işlenen maddelerde kaynak olarak belirttik. Ayrıca, inanç ve tasavvuf sözlükleri ve ansiklopedileri de sürekli başvurduğumuz kaynaklar arasında yer aldı. Bunlardan en önemlisi olan İslam Ansiklopedisi, özellikle kimi genel kavramların işlenmesinde referans olarak özetlendi.

    Keza, Raa / Riya Haqi inancının önemli günleri hakkında kısa bilgi almak isteyenler için sözlüğün sonuna önemli dinsel günler ve bayramlarla ilgili de bir özet ek dahil edildi. Bu çalışma iki kişinin adını taşıyor olsa da, birçok kişinin katkısıyla mümkün olmuştur; Özellikle yardımlarını esirgemeyen Haydar Kıllı’ya; ve adlarını burada anamayacağımız başka arkadaşlarımıza minnettarlarımızı borçluyuz.


Erdal Gezik - Hüseyin Çakmak


(Bu çalışmanın ilk baskısı 2010 yılında yapıldı. Genişletilmiş ikinci baskısını yapmak için bir türlü zaman yaratamadık. Umarız çok yakın bir zamanda genişletilmiş ve birçok yeni terimi de dahil ederek ikinci baskıyı yapma olanağı yaratmış oluruz.) 

Read More